Тіл ұстарту

Ғаламтор мәдениетін силаңыз! Плагиатқа жол жоқ!

Самый популярный лингвистический блог

пікір қалдыру »

Language Log - cамый популярный лингвистический блог на английском языке. Основателями блога являются фонетик Пенсильванского Университете Марк Либерман и профессор общей лингвистики Эдинбургского Университета Джеффри Поллак. Согласно википедии, с августа 2007 года блог посещают в среднем 9000 читателей в день. В блоге регулярно пишут такие авторы как Бен Зиммер, Виктор Мэйер, Джон Мак Уортер и др.

Авторы пишут на разные темы, но излюбленными темами авторов можно назвать использование языка в прессе и популярной культуре, описывающий/предписывающий подходы к языку.

Этот блог также известен вводом двух неологизмов в лингистический дискурс: слова eggcorn и snowclone, «отчеканенные» Марком Либерманом и Джеффри Поллаком, стали общеупотребительными терминами в англоязычной лингвистике. Не знаю, существуют ли данные термины в русском языке. Например, слово eggcorn означает замену слова или фразы идентично звучащими словами или фразами в определенном диалекте. Новое значение отличается от прежнего, но вполне убедительно звучит в том же контескте. А слово snowclone употребляется как клише или фразовый шаблон, который можно заполнить разными вариантами.

С удовольствием читаю заметки, где авторы анализируют новое или неправильное использование слов и фраз в прессе и популярной культуре. Авторы очень часто используют гугл или архив газеты NYT в качесте языкового корпуса для демонстрации использования слов или фраз в том или ином контексте.

К сожалению, для анализа казахского языка пока нет таких условий. Например, если бы такие газеты как Қазақ Әдебиеті имели электронную версию, скажем, за последние 10 лет, языковеду уже было бы легче отследить развитие или процесс изменения слов и фраз. Во вчерашней заметке я попыталась проанализировать появление нового использования выражения «алға тарту», но к сожалению отследить развитие словосочетания не удается за неимением систематизированного корпуса языка.

Written by sagym

15/08/2010 at 16:01

Posted in Uncategorized, usage

Өзбектерді келемеждеу

with 2 comments

Бұл жазбаға түрткі болған бірнеше апта бұрын менің сүйікті блогымда жарияланған Linguistic nonsense in Samarkand атты жазба және сол жазбаның айналасындағы пікір-талас.  

Аталған жазбаның ауторы Элиф Батуман атты жазушының жуықта шыққан The Possessed: Adventures with Russian Books and the People Who Read Them атты кітабын оқып жатқанын айта келе, Элифтің мұғалімі Диларомның өзбек тілі туралы “дәрісінен” үзінді берген:

Persian, Dilorom told me, had only one word for crying, whereas Old Uzbek had one hundred. Old Uzbek had words for wanting to cry and not being able to, for being caused to sob by something, for loudly crying like thunder in the clouds, for crying in gasps, for weeping inwardly or secretly, for crying ceaselessly in a high voice, for crying in hiccups, and for crying while uttering the sound hay hay. Old Uzbek had special verbs for being unable to sleep, for speaking while feeding animals, for being a hypocrite, for gazing imploringly into a lover’s face, for dispersing a crowd.

«Парсы тілінде жылау деген сөз бір сөзбен ғана берілген, ал өзбек тілінде бұл сөз үшін жүз сөз бар. Ескі өзбек тілінде жылағысы келе тұрып жылай алмауды суреттейтін етістік болған, бір нәрсенің сыңсуға себеп болуын суреттейтін етістік, күн күркірегендей өкіріп  жылауды, демала алмай жылау, іштей жылау немесе жасырын жылауды, тоқтамай шыңғырып жылауды, ықылық ата жылау, хэй-хэй дей отырып жылауды суреттейтін етістіктер болған. Ескі өзбек тілінде ұйықтай алмауды, жануарларды тамақтандырып жүріп сөйлеу, екібеткейлікті, сүйіктісінің бетіне жалынышпен қарауды, тобырды тарқатуды суреттейтін етістіктер болған»-депт і-мыс Диларом Элифке.

Аңқау Диларом кіммен істес болып отырғанын сезбестен, өзбек тілін асыра мақтап қойса керек, әрине, баяғы бақталасы тәжік тілімен салыстырмалы түрде. Дегенмен,  Диларом осындай дүниелер айтты деп ойлайсыз ба? Меніңше, Бораттан шабыт алған Элифтің өзінің шатпағы!

Біздің елдердегі өзімізді өзіміз қайта тану әрекеттеріміздің барлығын “ұлтшылдық” деп бағалайтын америкалық аспиранттардың зерттеу әдістері біздің елдегі медициналық оқу орындарында “үшінші курстықтар симптомы” деп аталатын құбылысқа қатты ұқсайды. Смит пен Гельнердің ұлтшылдық теориясын барлығы біледі деп есептейтін сияқты жалпы.

Аталмыш жазбаның ауторы Диларомның мадақтау жырына күлкілі емес, аянышты деп баға беріп,  байқұс өзбек әйелді “ұлтшыл, іріткі салғыш” деп жерден алып, жерге салыпты. 

Дәл осы блогтың ауторы жазба ауторына кері сұрақ қойды: Өз тілін асыра мақтаған аңқау өзбек мұғалімі ұлтшыл деп аталса, іріткі салғыш деп таңбаланса, өзі әлі танып білмеген мәдениетті келемеждеп, оқырмандарына теріс хабар беруді ориенталистік деп неге атамасқа? Элифтің өзбек тілін жетістіріп үйренбегені айдан анық, сонда осыншама шатпақты Элиф қай түйсігімен түсініп қойды?

Кітапқа баға бергендердің барлығы өре тұрып қол соғып, Элифтің әзіл-оспағы керемет, жаңа жанр деп соғады:

This comedy of politeness is combined, when Batuman spends the summer in Uzbekistan, with the comedy of backwardness.

Бұл сыпайылық комедиясы, Батуманның Өзбекстанда өткізген жазы, яғни артта қалушылық комедиясымен жасақталған.

$10 тұрады екен атышулы кітабы, Амазоннан сатып алып оқыдым ерінбей. Еш қателеспеппін, бар жазғаны Бораттың киносынан еш аспайды, бар мақсаты-келемеждеу. Өз мұрындарынан асқанды тани қоймайтын кейбір америкалықтар үшін керемет болса керек.

Жергілікті мәдениетті “зерттеп” жүргендерді кездестірдіңіз бе? Диларомның күйін кешіп жүрмеңіз.

Written by sagym

14/08/2010 at 21:42

Хинди тілінің асқақ мәнсабы

with one comment

“The Economist” газетінің Johnson атты тіл блогында хинди тілінің асқақ мәнсабы туралы мақала жарық көрді. Жаңадан дамып келе жатқан экономикалық алыптардың төрт күл дүниені мойындату бағдарламасынан өз тілдерін алға тарту мәселесі де тыс қалмаған екен. Үндістан саясатшыларының хинди тілін (Біріккен) Ұлттар Ұйымының ресми тілдер қатарына енгізу үшін аударма мен тәржімелеу қызметтеріне 14 милион $ жұмсамақ. Мәнсаптары шектен асатын, не нәрсе туралы даңғаза да есерсоқ шешімдер қабылдайтын жаңа экономика өкілдеріне дәстүрлі экономика өкілдері елдің қақ жартысы сөйлемейтін хинди тілін мойындату үшін осыншама қаржы шашу орынды ма деген өте орынды сұрақ қояды.  

Қазақ тілінің оқулықтарын дайындауға бір миллион да жетер еді.  Тілді көтергісі келген өкімет жолын тауып көтереді ғой. Үндістан саясатшыларының Швейцариядағы сарайларға емес, хинди тілінің мәртебесіне ақша шашқан даңғойлығы сүйсінерлік-ақ.

Written by sagym

14/08/2010 at 20:37

Posted in language policy

Аударғанда адасқан

пікір қалдыру »

«Stained glass windows» (витражное стекло) дегенді «ақшулан терезелер шынылары» деп тәржімелеген аудармашыға не айтасыз? Қалай ойлайсыздар, аудармашының «ақшулан» сөзін “түрлі-түсті әйнектер” мағынасында қолдануына не нәрсе түрткі болған ? Ильф пен Петровтың «12 орындығындағы » шабыты келгенде аузына келген сөзді қолдана салатын Ляпис атты ақын типтес аудармашы болса керек.

Вы писали этот очерк в “Капитанском мостике”?
         – Я писал.
         – Это, кажется, ваш первый опыт в прозе? Поздравляю вас! “Волны перекатывались через мол и падали вниз стремительным домкратом…” Ну, удружили же вы “Капитанскому мостику”! “Мостик” теперь долго вас не забудет, Ляпис!
         – В чем дело?
         – Дело в том, что… Вы знаете, что такое домкрат?
         – Ну, конечно, знаю, оставьте меня в покое…
         – Как вы себе представляете домкрат? Опишите своими словами.
         – Такой… Падает, одним словом.

“Курочка и тихоокеанский петушок” тарауынан.

Written by sagym

14/08/2010 at 20:03

Posted in translation

«Алға тарту» мен «көлденең тарту»

with 4 comments

1. Бірақ, сатушылар наразылықты жалғастыра береміз дегенді алға тартады.

2. Қоғам дамуы жаңа міндеттерді алға тартады.

3. Экономикалық тиімділік өз шарттарын алға тартады.

4. Барак Обамаға әлемдік сыйлықтың тым ерте берілгендігін айта келіп, оның аталған марапаты үшін әлі де жас екендігін алға тартады.

5. Сонымен қатар сарапшылар БАҚ өкілдері әмбебап, бірнеше тілді меңгерсе де артық етпейді деген ойларды да алға тартады.

6. Бұдан бөлек құқық қорғаушылар сөз бостандығына қатысты жағдай Қазақстанда тіпті сын көтермейтіндігін алға тартып отыр.

7. Роза Перусь бұл заттар өңірдегі мүгедектер мәселесін шешуге көмекетесетінін алға тартып отыр.

«Алға тарту» немесе «алға тартып отыр» деген сөз тіркестерін гуглдасаңыз, нәтижесі 43,000 -73,000-ға бірақ жетеді, яғни кеңінен қолданылып жүрген сөз байламы. Р. Сыздықованың Қазақша-Орысша сөздігінде бұл сөз байламы берілмеген. Орысша-Қазақша сөздіктен (Сауранбаев, 2005) қарап едім, одан да таппадым. БАҚ-тағы қолданып жүрген контексті бойынша орысшаға аударып көрсек, «объясняет» немесе « объясняет это тем…» сияқты, себебі көптеген мәтіндерде бұл тіркес «деген себеп айтты», «деп түсіндірді» деген мағынада қолданылып жүр.

Бұл сөз байланысының негізгі мағынасын, меніңше, орыс тіліндегі «продвигать», ағылшын тіліндегі «promote» сөздерімен аударуға болады. Көп жағдайларда «алға тарту» қате қолданылып жүрген жоқ па? Жоғарыдағы мысалдарға қарасаңыздар, тек қана 2-ші және 3-ші мысалдарда ғана бұл байлам өз мағынасында қолданылып тұрған сияқты. Осы көп тілшілер «алға тартуды» «көлденең тартудың» орнына қолданып кеткен жоқ па? Мысалы, жаңалықтарды тыңдасаңыздар, бұл сөз байламының жиі қолданылатыны соншалық, кейде тіпті ерсі естіледі. Мезі қылған “дегенді алға тартып отыр”, “дегенді айтады” дегеннің орнына “дейді”, “деп түсіндірді” деп айтуға болмас па екен? Осы бұрын солай деуші еді ғой. Аға буындағы тілшілер бұл туралы не айтар екен?

Written by sagym

14/08/2010 at 19:19

Posted in usage

Қазақ тілін оқитын шетелдіктер

with 2 comments

ҚАЗАҚ ТІЛІН КӘРІСТЕР ҮЙРЕНІП ЖАРЫТПАП ЕДІ ЕНДІ БІЗДІҢ ТІЛГЕ АМЕРИКА ӘСКЕРИЛЕРІ КІРІСІПТІ

Намыс kz жазбасын осылай атапты, бірақ ақпаратты қайдан алғанын көрсетпепті. Америка әскерлеріне тіл үшін $500 төлейтіні рас болса, шетел тілін үйренуге жақсы стимул екен.

Қазақ тілін үйреніп “зерттеу” жасап жүрген америкалықтар үйреншікті болып кетті. Оларды жер көкке сиғызбай мақтап, газеттен газетке жазып, телеарна қалмай көрсетіп, «жұлдыз» еттік. Өз басым осы “шаруамен” тікелей айналыстым! Ауыз екі қазақ тілін үйреніп алып, қазақтардың қонақжайлығының пайдасын көріп жүрген америкалықтар де жетеді. Ал кейбіреулері тіпті түбіне жетіп үйреніп алады.  «Неге» деген сұрақ мені де көп мазалайтын.

 Бұл құбылысқа кеңестік КГБ нің конспиративтік идеологиясы тұрғысынан  күдікпен  қарау керек пе әлде «осы біз неге басқа тілді үйренеміз, сол сияқты» деп қарау керек пе? Ал қазақ тілін үйреніп алған әскерлер не себепті қауіпті болуы тиіс? Қазақстанға басқыншылық соғыспен келіп, бытырлатып қазақша боқтайды деп қорқамыз ба, әлде тыңшылық әрекет жасайды деп қорқамыз ба? Тыңшылар керекті ақпаратты қазақша білмесе де тауып алады. Жұмыстары сол. Осы біз көлеңкемізден қорқатын болғанбыз ба? Тым құпияшыл, тым күдікшіл емеспіз бе?

Бірде «Қырғызстанға барып дін зерттеймін» деп танысқан бір америкалық студент қызбен Орта Азиядағы дін жайлы әңгіме қозғадым. Америкалық миссионерлер туралы жағымсыз ойымды білдіргенде, ол қыз маған қарсы сұрақ қойды: «Америкалықтар келіп басқа дін қабылда деді екен деп қабылдай жөнелесіңдер ме, төтеп беру (resistance) неге жоқ?  Сонда қазақтардың өздерінің өз сеніміне, өз мәдениетіне беріктігі болмағаны ғой»- деп шыға келді. Сол сәтте миссионерлердің елдегі әлеуметтік жағдайды пайдаланып кеткенін көлденең тартып, дес бермесем де, өзім бұл сұрақтың негізсіз емес екенін іштей мойындадым.

Осы жазбаны оқып отырған америкалықтар болса (бар болу керек), пікірлеріңізді жазыңыздаршы, осы сіздер қазақ тілін не үшін оқисыздар?

Written by sagym

05/07/2010 at 19:44

Posted in language learning

Глобиш кітабы туралы

пікір қалдыру »

Жуықта шыққан Глобиш кітабы көптеген ағылшын тіл мамандарының қытығына тиіп болды. Мына мақалада белгілі тіл маманы Джон МакУортер кітаптың ауторын мықтап сынаған екен. Қысқасы, кітаптың ауторы Роберт МакГрум (тілші) бұл еңбегінде ағылшын тілінің жаһандануы оның басқа тілдерден ерекшелігі мен  бірегейлігінің арқасы деп соғады.  Бұл пікір не нәрсені иеленіп алуға дайын тұратын ұлтшылдарға майдай жаққанымен, тіл саласында тер төгіп жүрген ғалымдарға мүлде ұнамаса керек.

Written by sagym

04/07/2010 at 20:09

Posted in sociolinguistics

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.